اسجدوا للانسان » . و اما آن معانى ديگرى كه در آخر از ديگران نقل كرده است معانى بىاساسى هستند كه از لفظ آيه شريفه فهميده نمىشود . * ( « فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ » ) * در اين جمله و همچنين در آيه « فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ » « 1 » خداى تعالى خبر مىدهد از سجده كردن تمامى فرشتگان مگر ابليس . و در آيه « كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّه » « 2 » علت سجده نكردن وى را اين دانسته كه او از جنس فرشتگان نبوده ، بلكه از طايفه جن بوده است ، از آيه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 3 » نيز استفاده مىشود كه اگر ابليس از جنس فرشتگان مىبود چنين عصيانى را مرتكب نمىشد . و از همين جهت مفسرين در توجيه اين استثنا اختلاف كرده‌اند كه آيا اين استثنا به اعتبار اغلبيت و اكثريت و اشرفيت ملائكه استثناى متصل است ، و امرى كه به وى شده بود همان امر به ملائكه بوده ؟ و يا آنكه استثناى منفصل است و ابليس به امر ديگرى مامور به سجده شده بود ؟ كسانى كه اين احتمال را داده گفته‌اند : گر چه ظاهر جمله * ( « ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ » ) * اين است كه امر به ابليس و امر به ملائكه يكى بوده و هر دو دسته به يك امر مامور شده بودند ، الا اينكه خلاف ظاهر آيه مقصود است . ليكن حقيقت مطلب اين است كه از ظاهر آيه استفاده مىشود كه ابليس با ملائكه بوده و هيچ فرقى با آنان نداشته ، و از آيه « وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ » « 4 » نيز استفاده مىشود كه او و همه فرشتگان در مقامى قرار داشتند كه مىتوان آن را مقام « قدس » ناميد ، و امر به سجده هم متوجه اين مقام بوده نه به يك يك افرادى كه در اين مقام قرار داشته‌اند ، هم چنان كه جمله * ( « فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها » ) * نيز اشاره به اين معنا

--> ( 1 ) سوره حجر آيه 30 ( 2 ) سوره كهف آيه 50 ( 3 ) بلكه ملائكه بندگان كرامت يافته خداوند هستند و در هيچ قولى بر وى پيشى نگرفته و فقط به امر او عمل مىكنند . سوره انبيا آيه 27 ( 4 ) و چون پروردگارت به فرشتگان فرمود من مىخواهم در زمين خليفه اى قرار دهم گفتند : مىخواهى در زمين كسى را قرار دهى كه فسادها برانگيزد و خونها بريزد با اينكه ما به حمد تو تسبيح كرده و تو را تقديس مىكنيم . سوره بقره آيه 30